સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય અત્યંત સંવેદનશીલ અને કાયદાકીય દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ મહત્વનો છે. 13 વર્ષથી ‘વેજિટેટિવ સ્ટેટ’ (ચેતનાહીન અવસ્થા) માં જીવી રહેલા હરીશ રાણાના કિસ્સામાં કોર્ટે માનવતા અને કાયદાના સંતુલન સાથે આ ચુકાદો આપ્યો છે.
આ મામલાની મુખ્ય વિગતો નીચે મુજબ છે :
શું છે આખો મામલો?
31 વર્ષીય હરીશ રાણા વર્ષ 2013માં પોતાની પીજી (PG) ના ચોથા માળેથી પડી ગયા હતા. આ દુર્ઘટનામાં તેમને માથાના ભાગે ગંભીર ઈજાઓ થઈ હતી, જેના કારણે તેઓ છેલ્લા 13 વર્ષથી પથારીવશ હતા.
- શારીરિક સ્થિતિ: તેઓ સંપૂર્ણપણે પથારીવશ હતા અને નળી દ્વારા તેમને ખોરાક આપવામાં આવતો હતો. ડોક્ટરોના મતે તેમના સાજા થવાની કોઈ શક્યતા નહોતી.
- માતા-પિતાની અરજી: હરીશના માતા-પિતા વૃદ્ધ છે અને તેમની આર્થિક સ્થિતિ પણ નબળી છે. પુત્રની આવી લાચાર હાલત અને તેની સારવારનો અસહ્ય બોજ જોઈને તેમણે સુપ્રીમ કોર્ટમાં ‘ઈચ્છા મૃત્યુ’ (Passive Euthanasia) માટે પરવાનગી માંગી હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વનો નિર્ણય
જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ મનોજ મિશ્રાની બેન્ચે આ મામલે મેડિકલ બોર્ડનો રિપોર્ટ માંગ્યો હતો.
- મેડિકલ બોર્ડનો અભિપ્રાય: ડોક્ટરોએ જણાવ્યું કે હરીશ વેન્ટિલેટર પર નથી, પરંતુ તે પોતાની મેળે શ્વાસ લઈ રહ્યો છે. જોકે, તેના મગજમાં કોઈ જ હલચલ નથી.
- નિર્ણય: કોર્ટે સ્વીકાર્યું કે વ્યક્તિને ગૌરવપૂર્ણ રીતે મરવાનો પણ અધિકાર છે. કોર્ટે હરીશ રાણાને ‘પેસિવ યુથેનેશિયા’ ની મંજૂરી આપી છે, જેનો અર્થ છે કે તેને જીવંત રાખવા માટે જે નળી દ્વારા ખોરાક અને દવાઓ આપવામાં આવે છે, તે ધીમે ધીમે બંધ કરી દેવામાં આવશે.
‘પેસિવ યુથેનેશિયા’ (Passive Euthanasia) એટલે શું?
ભારતમાં ‘એક્ટિવ યુથેનેશિયા’ (ઝેરનું ઈન્જેક્શન આપીને મારી નાખવું) ગેરકાયદેસર છે, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે 2018માં ‘પેસિવ યુથેનેશિયા’ ને મંજૂરી આપી હતી.
- પ્રક્રિયા: આમાં દર્દીને આપવામાં આવતી લાઈફ સપોર્ટ સિસ્ટમ (જેમ કે વેન્ટિલેટર કે ફીડિંગ ટ્યુબ) હટાવી લેવામાં આવે છે, જેથી કુદરતી રીતે મૃત્યુ થઈ શકે.
- શરત: આ ત્યારે જ શક્ય બને છે જ્યારે મેડિકલ બોર્ડ પ્રમાણિત કરે કે દર્દી ક્યારેય સાજો થઈ શકે તેમ નથી.
કોર્ટનું માનવીય પાસું
કોર્ટે હરીશના માતા-પિતાની આર્થિક સ્થિતિ અને તેમની ઉંમરને ધ્યાનમાં રાખીને આ નિર્ણય લીધો છે. કોર્ટે નોંધ્યું કે હરીશ માત્ર ‘જીવિત’ હતો પણ તેનું કોઈ ‘જીવન’ નહોતું.
