ગાંધીનગર: ભારતની ભવ્ય સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક ધરોહરને વિશ્વ સમક્ષ ઉજાગર કરવાના ઉમદા હેતુ સાથે, આજે મહાવીર જયંતીના પવિત્ર અવસરે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ગાંધીનગરના કોબા સ્થિત ‘શ્રી મહાવીર જૈન આરાધના કેન્દ્ર’ ખાતે નવનિર્મિત ‘સમ્રાટ સંપ્રતિ મ્યુઝિયમ’નું લોકાર્પણ કર્યું છે. આ મ્યુઝિયમ આગામી સમયમાં ભારતીય ઇતિહાસ, જૈન કલા અને સંસ્કૃતિના જતન માટેનું વૈશ્વિક કેન્દ્ર બની રહેશે.
ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને નામકરણ
આ મ્યુઝિયમનું નામ મૌર્ય વંશના પ્રતાપી શાસક અને સમ્રાટ અશોકના પૌત્ર સમ્રાટ સંપ્રતિ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. સમ્રાટ સંપ્રતિને જૈન ધર્મના ઇતિહાસમાં ‘બીજા અશોક’ માનવામાં આવે છે, જેમણે ભારત અને ભારતની બહાર હજારો જૈન મંદિરો અને મૂર્તિઓનું નિર્માણ કરાવી અહિંસાનો સંદેશ ફેલાવ્યો હતો. તેમના આ વારસાને જીવંત રાખવા માટે આ ભવ્ય સંગ્રહાલયની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.
સ્થાપત્ય અને નિર્માણની વિશેષતા
- કદ અને શૈલી: આ મ્યુઝિયમ આશરે ૯૫,૦૦૦ ચોરસ ફૂટમાં ફેલાયેલું છે. તેનું સ્થાપત્ય વિશ્વપ્રસિદ્ધ રાણકપુરના જૈન મંદિરની યાદ અપાવે તેવી જટિલ અને સુંદર કોતરણીથી સજ્જ છે.
- સહયોગ: આ પ્રોજેક્ટ જૈન સંત પરમ પૂજ્ય આચાર્ય પદ્મસાગરસૂરીશ્વરજીના પાવન માર્ગદર્શન હેઠળ અને ટોરેન્ટ ગ્રુપના UNM ફાઉન્ડેશનના આર્થિક સહયોગથી સાકાર થયો છે.
મ્યુઝિયમના મુખ્ય આકર્ષણો
મ્યુઝિયમને સાત અલગ-અલગ ગેલેરીઓમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે, જે મુલાકાતીઓને પ્રાચીન ભારતની સફર કરાવે છે:
- દુર્લભ કલાકૃતિઓ: અહીં ૫મી સદીથી લઈને ૧૫મી સદી સુધીની પાષાણ અને ધાતુની અત્યંત વિરલ મૂર્તિઓનો સંગ્રહ છે.
- હસ્તપ્રતોનો ખજાનો: ભારતની પ્રાચીન જ્ઞાન પરંપરાને સાચવતી હજારો હસ્તપ્રતો (Manuscripts) અહીં સુરક્ષિત છે, જેમાં ધાર્મિક ગ્રંથોની સાથે વિજ્ઞાન, ગણિત અને ખગોળશાસ્ત્રના દસ્તાવેજો પણ છે.
- ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ: મુઘલ સમ્રાટ અકબરે જૈન આચાર્યને આપેલું અસલ ફરમાન આ મ્યુઝિયમનું એક વિશિષ્ટ આકર્ષણ છે.
- ચાંદીના રથ અને સિક્કાઓ: પ્રાચીન કાળના રજવાડી ચાંદીના રથ અને વિવિધ કાળના સિક્કાઓનો સંગ્રહ ઇતિહાસપ્રેમીઓ માટે જિજ્ઞાસાનો વિષય છે.
આધુનિક ટેકનોલોજીનો સંગમ
માત્ર પ્રાચીન વસ્તુઓ જ નહીં, પણ આ મ્યુઝિયમ ટેકનોલોજીની દ્રષ્ટિએ પણ અદ્યતન છે. અહીં ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ શો, હોલોગ્રાફિક પ્રોજેક્શન અને ઇન્ટરેક્ટિવ ડિજિટલ ડિસ્પ્લે દ્વારા ભગવાન મહાવીરના જીવન અને સમ્રાટ સંપ્રતિના કાર્યોને જીવંત રીતે દર્શાવવામાં આવ્યા છે.
લોકાર્પણ પ્રસંગે PM મોદીનું સંબોધન
વડાપ્રધાને આ મ્યુઝિયમને રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરતા જણાવ્યું હતું કે, “આ મ્યુઝિયમ માત્ર પથ્થરો કે મૂર્તિઓનો સંગ્રહ નથી, પરંતુ ભારતની ‘વિકસિત ભારત’ તરફની યાત્રામાં આપણી વિરાસતનું ગૌરવ છે. સમ્રાટ સંપ્રતિએ જે રીતે સંસ્કૃતિનું રક્ષણ કર્યું હતું, તે જ રીતે આ કેન્દ્ર નવી પેઢીને આપણા મૂળિયાં સાથે જોડી રાખશે.”
નિષ્કર્ષ
‘સમ્રાટ સંપ્રતિ મ્યુઝિયમ’ ગુજરાતમાં પ્રવાસન માટે એક નવું ગંતવ્ય બનવાની સાથે સંશોધકો અને વિદ્યાર્થીઓ માટે જ્ઞાનનો ભંડાર બની રહેશે. તે ભારતની ‘વિરાસત ભી, વિકાસ ભી’ની નીતિનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.
