સૂર્ય પર અસામાન્ય હલચલ અને શક્તિશાળી ‘સોલર ફ્લેર્સ’ (સૌર જ્વાળાઓ) ને કારણે વિશ્વભરની અંતરિક્ષ એજન્સીઓ હાઈ એલર્ટ પર છે. ઇસરો (ISRO) સહિત અનેક સંગઠનો સંભવિત રેડિયો બ્લેકઆઉટ અને સંચાર વ્યવસ્થામાં આવતા અવરોધો પર ચાંપતી નજર રાખી રહ્યા છે. ભારતનું આદિત્ય-L1 મિશન રિયલ-ટાઇમ ડેટા પૂરો પાડી રહ્યું છે, જ્યારે સરકારે અવકાશના હવામાનને વધુ સારી રીતે સમજવા માટે ‘નેશનલ લાર્જ સોલર ટેલિસ્કોપ’ ની જાહેરાત કરી છે. હાલમાં કોઈ મોટો ખતરો નથી, પરંતુ દેખરેખ ચાલુ છે.
શા માટે વૈજ્ઞાનિકો ચિંતામાં છે?
વૈજ્ઞાનિકોને સૂર્યની સપાટી પર વિચિત્ર હલચલ જોવા મળી છે. આ સોલર ફ્લેર્સને કારણે સેટેલાઈટ સંચાર, નેવિગેશન (GPS) અને પાવર ગ્રીડ પર અસર પડી શકે છે. ઇસરોના અધિકારીઓ ભારતના 50 થી વધુ સક્રિય ઉપગ્રહોની સતત દેખરેખ કરી રહ્યા છે જેથી કોઈપણ સંભવિત નુકસાનથી બચી શકાય.
આ ઘટનાનું કારણ શું છે?
સૂર્યની સપાટી પર ‘એક્ટિવ રીજન 14366’ નામના સનસ્પોટ ગ્રુપના અચાનક સક્રિય થવાને કારણે આ હલચલ શરૂ થઈ છે.
- આ વિસ્તારમાં અનેક વિસ્ફોટ થયા છે, જેમાં 4 અત્યંત શક્તિશાળી સોલર ફ્લેર્સનો સમાવેશ થાય છે.
- તેમાં X8.1 ક્લાસનો ફ્લેર સૌથી મજબૂત હતો, જે વર્ષ 2026નો અત્યાર સુધીનો સૌથી તીવ્ર વિસ્ફોટ છે.
- નાસા (NASA) એ પુષ્ટિ કરી છે કે આ ફ્લેર્સ 1 અને 2 ફેબ્રુઆરી દરમિયાન ચરમસીમાએ હતા.
- સૂર્ય દર 11 વર્ષે પોતાની સક્રિયતાના ચક્રમાંથી પસાર થાય છે અને આ તોફાન **’સોલર મેક્સિમમ’**નો એક ભાગ છે.
પૃથ્વી અને ભારત પર તેની અસર
આ શક્તિશાળી ફ્લેર્સ ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક રેડિયેશનના મોટા વિસ્ફોટો પેદા કરે છે, જે પ્રકાશની ગતિએ પૃથ્વી સુધી પહોંચે છે.
- માનવીઓ પર અસર: આ જ્વાળાઓ જમીન પર રહેલા મનુષ્યોને સીધું નુકસાન પહોંચાડતી નથી.
- ટેકનોલોજી પર અસર: તે વાતાવરણના આયનોસ્ફિયર સ્તરને અસર કરે છે, જેનાથી હાઈ-ફ્રિકવન્સી રેડિયો બ્લેકઆઉટ અને નેવિગેશન સિગ્નલમાં વિક્ષેપ પડી શકે છે.
- હવાઈ મુસાફરી: ધ્રુવીય પ્રદેશો (Polar Regions) પરથી ઉડતી ફ્લાઈટ્સ માટે જોખમ ઊભું થાય છે.
- ઓરોરા: પૃથ્વીના ધ્રુવો પર આકાશમાં દેખાતી રંગીન રોશની (Aurora) ની પ્રવૃત્તિ વધી જાય છે.
ભારતનું આદિત્ય-L1 મિશન અને નવી તૈયારીઓ
ભારતની પ્રથમ સોલર ઓબ્ઝર્વેટરી આદિત્ય-L1 આ તોફાનની દેખરેખમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહી છે. તે L1 લેગ્રેન્જ પોઈન્ટ પરથી રિયલ-ટાઇમ ડેટા મોકલે છે, જેનાથી ઇસરો સમયસર ચેતવણી જાહેર કરી શકે છે.
નેશનલ લાર્જ સોલર ટેલિસ્કોપ (NLST): તાજેતરમાં નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે 1,000 કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે આ ટેલિસ્કોપ બનાવવાની જાહેરાત કરી છે. તે લદ્દાખના મેરાકમાં સ્થાપિત કરવામાં આવશે અને આગામી 5 વર્ષમાં તૈયાર થઈ જશે. આ ટેલિસ્કોપ ભવિષ્યમાં સૌર તોફાનોને સમજવામાં ભારતની ક્ષમતામાં વધારો કરશે.
નિષ્કર્ષ: હાલમાં સ્થિતિ નિયંત્રણમાં છે, પરંતુ સૂર્યની અસ્થિરતાને જોતા વૈજ્ઞાનિકો સતત સાવધ છે.
