દુનિયા હજુ મહામારીઓના તબક્કામાંથી સંપૂર્ણપણે બહાર આવી નથી, ત્યાં જ વધુ એક વાયરસ ‘હંતા વાયરસ’ (Hantavirus) એ દસ્તક આપી છે. તાજેતરમાં એટલાન્ટિક મહાસાગરમાં એક ક્રૂઝ શિપ પર આ વાયરસને કારણે 3 લોકોના મોતના સમાચારથી આરોગ્ય નિષ્ણાતો એલર્ટ થઈ ગયા છે. આ વાયરસ ઉંદરો દ્વારા ફેલાય છે અને તેનો મૃત્યુદર ઘણો વધારે છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) ના અહેવાલ મુજબ, આ ચેપ આર્જેન્ટિનાથી દક્ષિણ આફ્રિકા જઈ રહેલા ક્રૂઝ જહાજ ‘MV Hondius’ પર ફેલાયો હતો.
હંતા વાયરસ એટલે શું?
હંતા વાયરસ એ વાયરસનો એક પરિવાર છે જે મુખ્યત્વે ઉંદરો (Rodents) દ્વારા ફેલાય છે. આ કોઈ નવો વાયરસ નથી, પરંતુ તેની ઘાતકતા તેને ડરામણી બનાવે છે. તે મનુષ્યના ફેફસાં (HPS) અથવા કિડની (HFRS) પર સીધો હુમલો કરે છે. ફેફસામાં ચેપ લાગવાને કારણે શ્વાસ લેવો લગભગ અશક્ય બની જાય છે, જે મૃત્યુનું કારણ બની શકે છે.
તે ઉંદરોમાંથી માણસોમાં કેવી રીતે ફેલાય છે?
આ વાયરસ હવા દ્વારા ફેલાય છે, જેને ‘એરોસોલ’ (Aerosolization) પ્રક્રિયા કહેવામાં આવે છે. જ્યારે સંક્રમિત ઉંદરોનું મળ, પેશાબ કે લાળ સુકાઈ જાય છે અને ધૂળના રજકણોમાં ભળી જાય છે, ત્યારે તે હવામાં તરવા લાગે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ તે હવામાં શ્વાસ લે છે, ત્યારે વાયરસ સીધો તેના ફેફસામાં જાય છે. આ ઉપરાંત, દૂષિત સપાટીને સ્પર્શ કરવાથી અને પછી મોં કે નાક પર હાથ લગાવવાથી પણ તે ફેલાઈ શકે છે.
શું તે કોરોનાની જેમ એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાય છે?
રાહતની વાત એ છે કે હંતા વાયરસ સામાન્ય રીતે એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાતો નથી. તે માત્ર ઉંદરોના સીધા સંપર્ક અથવા તેમના દૂષિત વાતાવરણમાં રહેવાથી થાય છે. જોકે, દક્ષિણ અમેરિકામાં જોવા મળતા ‘એન્ડીઝ’ (Andes) સ્ટ્રેઇનમાં માણસથી માણસમાં ફેલાવાના કેટલાક દુર્લભ કિસ્સાઓ જોવા મળ્યા છે, પરંતુ હાલના કિસ્સાઓ ઉંદરો સાથે જ સંબંધિત છે.
હંતા વાયરસના શરૂઆતી લક્ષણો શું છે?
તેના લક્ષણો શરૂઆતમાં સામાન્ય ફ્લૂ (Flu) જેવા જ દેખાય છે, જે મૂંઝવણ પેદા કરી શકે છે:
- તેજ તાવ અને ધ્રુજારી (Chills).
- હાથ-પગ અને પીઠના સ્નાયુઓમાં સખત દુખાવો.
- માથાનો દુખાવો, ચક્કર આવવા અને થાક લાગવો.
- પેટમાં દુખાવો, ઉલટી કે ઝાડા (ડાયરિયા).
ચેપ ગંભીર બને ત્યારે શું થાય છે?
ચેપ લાગ્યાના 4 થી 10 દિવસ પછી ‘હંતા વાયરસ પલ્મોનરી સિન્ડ્રોમ’ (HPS) ના લક્ષણો દેખાય છે:
- ફેફસામાં પાણી ભરાઈ જવું.
- શ્વાસ લેવામાં ભારે તકલીફ (એવું લાગે જાણે છાતી પર કોઈ બેઠું હોય).
- ખાંસી અને લો બ્લડ પ્રેશર.
- કિડની ફેઈલ થવી (HFRS ની સ્થિતિમાં).
મૃત્યુદર (Death Rate) કેટલો છે?
CDC (Centers for Disease Control) અનુસાર, હંતા વાયરસ પલ્મોનરી સિન્ડ્રોમ (HPS) માં મૃત્યુદર 38% થી 40% ની વચ્ચે છે. એટલે કે, જો 10 લોકો ગંભીર રીતે બીમાર પડે, તો તેમાંથી 4 ના મોતનું જોખમ રહેલું છે.
શું તેની કોઈ સારવાર કે રસી છે?
હાલમાં હંતા વાયરસ માટે કોઈ ચોક્કસ દવા કે રસી ઉપલબ્ધ નથી. તેની સારવાર સંપૂર્ણપણે ‘સપોર્ટિવ કેર’ પર નિર્ભર છે. દર્દીને હોસ્પિટલમાં ઓક્સિજન સપોર્ટ અથવા વેન્ટિલેટર પર રાખવામાં આવે છે. જેટલી જલ્દી તબીબી સહાય મળશે, બચવાની શક્યતા તેટલી જ વધી જશે.
બચાવના ઉપાયો: ઉંદરોથી કેવી રીતે સાવધ રહેવું?
- ઘરને સુરક્ષિત કરો: ઘરની દીવાલો કે દરવાજાના કાણાં બંધ કરો જેથી ઉંદરો અંદર ન આવી શકે.
- ખોરાકની સ્વચ્છતા: રસોઈ અને ખાવાની સામગ્રી હંમેશા ઢાંકીને અથવા એરટાઈટ ડબ્બામાં રાખો.
- સફાઈ વખતે સાવધાની: જૂના રૂમ કે ભંગારખાનાની સફાઈ કરતી વખતે N95 માસ્ક અને મોજાં જરૂર પહેરો.
- ધૂળ ઉડતી અટકાવો: ઉંદરોના મળ પર સીધો સાવરણી મારવાને બદલે, ત્યાં બ્લીચ અથવા જંતુનાશકનો છંટકાવ કરો જેથી ધૂળ ન ઉડે.
- સેનિટાઈઝરનો ઉપયોગ: હંતા વાયરસના પડને સાબુ, ડિટર્જન્ટ અથવા આલ્કોહોલ યુક્ત સેનિટાઈઝરથી સરળતાથી ખતમ કરી શકાય છે.
શું પાલતુ પ્રાણીઓથી જોખમ છે?
કૂતરા, બિલાડી કે ગાય-ભેંસ જેવા પ્રાણીઓ આ વાયરસ માણસોમાં ફેલાવતા નથી. આ વાયરસ માત્ર જંગલી ઉંદરોની ચોક્કસ પ્રજાતિમાં જ જોવા મળે છે. જોકે, પાલતુ પ્રાણીઓ બહારથી શિકાર કરીને સંક્રમિત ઉંદરોને ઘરમાં લાવી શકે છે, તેથી તેમની સ્વચ્છતાનું પણ ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે.
યાદ રાખો: જો તમે ઉંદરો હોય તેવી જગ્યાએ ગયા હોવ અને ત્યારબાદ તાવ કે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અનુભવાય, તો તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો. સાવચેતી એ જ શ્રેષ્ઠ સુરક્ષા છે!
