મિડલ ઈસ્ટમાં જંગ અને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) બંધ થવાને કારણે વૈશ્વિક ઉર્જા પુરવઠા પર દબાણ વધી ગયું છે. મિડલ ઈસ્ટમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધને કારણે કાચા તેલની કિંમતો એક સમયે બેરલ દીઠ 120 ડોલર સુધી પહોંચી ગઈ હતી, જોકે પાછળથી તેમાં થોડો ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો.
લિક્વિડ નેચરલ ગેસ (LNG) અને લિક્વિડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) પણ સંકટની સ્થિતિમાં છે. ઉલ્લેખનીય છે કે આ ત્રણેય કોઈપણ દેશની અર્થવ્યવસ્થાની કરોડરજ્જુ માનવામાં આવે છે. એક તરફ ટ્રમ્પે દાવો કર્યો છે કે ઈરાન સાથેનું યુદ્ધ ટૂંક સમયમાં ખતમ થઈ શકે છે, પરંતુ ત્યાં સુધી ઉર્જા અને તેલ પુરવઠામાં તણાવનો મુદ્દો બનેલો છે.
ભારતની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો મિડલ ઈસ્ટના યુદ્ધે ઉર્જા પુરવઠા પર ઊંડી અસર પાડી છે. જણાવી દઈએ કે ભારત તેના કાચા તેલના 90 ટકા બીજા દેશોમાંથી આયાત કરે છે, જ્યારે LPG 60 ટકા અને LNGનો અડધાથી વધુ હિસ્સો આયાત થાય છે. આ પુરવઠો મુખ્યત્વે ખાડી દેશોમાંથી જ આવે છે. આવી સ્થિતિમાં, ભારત જે વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો તેલ આયાતકાર દેશ છે, તે આ સ્થિતિ પર સતત નજર રાખી રહ્યો છે.
ભારતની ઉર્જા સ્થિતિને સમજવા માટે 10 મહત્વના મુદ્દા :
1. LPG ઉત્પાદન વધારવામાં આવશે સરકારે ઓઈલ રિફાઈનરીઓને ઘરેલું ગ્રાહકો માટે રાંધણ ગેસ (LPG) નું ઉત્પાદન વધારવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. દેશમાં હાલમાં 33.1 કરોડથી વધુ LPG વપરાશકર્તાઓ છે. સોમવારે જારી કરાયેલા નિર્દેશમાં સરકારે પેટ્રોકેમિકલ કોમ્પ્લેક્સ સહિતની ઓઈલ રિફાઈનરીઓને પ્રોપેન, બ્યુટેન અને પ્રોપલીન જેવી C3 અને C4 ધારાઓનું ઉત્પાદન મહત્તમ કરવા સૂચના આપી છે. આ એલપીજી સ્ત્રોતો સરકારી કંપનીઓ જેવી કે ઈન્ડિયન ઓઈલ, હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ અને ભારત પેટ્રોલિયમને પુરવઠા માટે ‘એલપીજી પુલ’માં મોકલવામાં આવશે. આ વ્યવસ્થા હેઠળ ઉત્પાદિત એલપીજીનું વિતરણ માત્ર ઘરેલું ગ્રાહકોને જ કરવામાં આવશે.
2. LPG રિફિલ માટે વેઈટિંગ પીરિયડ વધારવામાં આવ્યો એલપીજી રિફિલ માટે લઘુત્તમ વેઈટિંગ વધારી દેવામાં આવ્યું છે. તેલ વેચતી કંપનીઓએ ઘરેલું LPG રિફિલ બુક કરવાની લઘુત્તમ મર્યાદા 21 દિવસથી વધારીને 25 દિવસ કરી દીધી છે. આ પગલાનો ઉદ્દેશ્ય સંગ્રહખોરી રોકવાનો અને ગેસ સિલિન્ડરની અછતને ટાળવાનો છે. આ ફેરફાર ગયા અઠવાડિયે કરવામાં આવેલા સુધારા પછી આવ્યો છે, જેમાં બુકિંગ અંતરાલ 15 દિવસથી વધારીને 21 દિવસ કરાયો હતો. અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે એક સામાન્ય પરિવાર વર્ષમાં લગભગ 6 થી 7 સિલિન્ડર વાપરે છે અને સામાન્ય રીતે 50 થી 55 દિવસ પછી જ રિફિલની જરૂર પડે છે.
3. વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો પર વિચાર ભારત એલપીજી માટે વૈકલ્પિક પુરવઠા સ્ત્રોતો પર વિચાર કરી રહ્યું છે. ભારત અમેરિકા, અલ્જીરિયા, નોર્વે અને કેનેડા જેવા દેશો પાસેથી પુરવઠો મેળવવા માટે તપાસ કરી રહ્યું છે. જોકે લાંબા પરિવહન અંતરને કારણે પુરવઠામાં વિલંબ થઈ રહ્યો છે, પરંતુ માલની આવક ચાલુ છે અને આગામી દિવસોમાં સ્થિતિ સુધરવાની અપેક્ષા છે.
4. આ ક્ષેત્રોને પ્રાથમિકતા પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયે જણાવ્યું છે કે બિન-ઘરેલું ઉપયોગ માટે આયાતી એલપીજીનો પુરવઠો હોસ્પિટલો અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ જેવા આવશ્યક ક્ષેત્રોને પ્રાથમિકતાના ધોરણે આપવામાં આવી રહ્યો છે. હોટલ અને ઉદ્યોગો માટે ફાળવણી નક્કી કરવા માટે એક સમિતિની રચના કરવામાં આવી છે.
5. આ ક્ષેત્રોમાં સૌથી વધુ અસર ઘરેલું વપરાશકર્તાઓને પ્રાથમિકતા આપવાને કારણે કોમર્શિયલ ગેસ સિલિન્ડરનું વિતરણ ધીમું પડ્યું છે. આનાથી હોટલ, રેસ્ટોરન્ટ અને રોડ સાઈડના ઢાબા મુશ્કેલીમાં મુકાયા છે. બેંગલુરુ હોટલ્સ એસોસિએશન મુજબ, ગેસ ખતમ થવાના ડરથી અનેક નાના ભોજનાલયો બંધ કરવાની ફરજ પડી શકે છે.
6. રશિયા પાસેથી કાચા તેલની ખરીદીમાં વધારો મિડલ ઈસ્ટના અવરોધની ભરપાઈ કરવા ભારતે રશિયા પાસેથી તેલની ખરીદી વધારી છે. ફેબ્રુઆરીમાં પણ રશિયા ભારતનો સૌથી મોટો સપ્લાયર રહ્યો હતો. ભારતે તેના તેલ પુરવઠાના સ્ત્રોતો 27 થી વધારીને 40 દેશો સુધી વિસ્તારી દીધા છે. હાલમાં ભારત પાસે 7 થી 8 અઠવાડિયા સુધી ચાલે તેટલો તેલનો ભંડાર સુરક્ષિત છે.
7. પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ નહીં વધે ક્રૂડની કિંમતો વધવા છતાં સરકારી અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારતમાં રિટેલ ઇંધણના ભાવ વધારવાની કોઈ યોજના નથી. એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ કહ્યું કે જો કિંમતો 110-120 ડોલર પર રહેશે તો પણ ભાવ વધારો થવાની સંભાવના નથી.
8. ‘ઈન્ડિયા ફર્સ્ટ’ની નીતિ ભારત તેના વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર (Strategic Petroleum Reserves) માંથી તેલ છોડવાની આંતરરાષ્ટ્રીય પહેલમાં ભાગ લેશે નહીં. સરકારી સૂત્રો મુજબ, આ સંકટ ભારતને કારણે નથી, તેથી જે જવાબદાર છે તેમણે જ કિંમતો ઘટાડવાના ઉપાય કરવા જોઈએ. ભારત પોતાના ભંડારનો ઉપયોગ માત્ર અત્યંત કટોકટીમાં જ કરશે.
9. સરકારના કટોકટીના પગલાં ગેસ સપ્લાયમાં અવરોધ આવતા સરકારે પ્રાથમિકતાના ધોરણે ફાળવણી બદલી છે. જેમાં LPG ઉત્પાદન, CNG અને પાઈપ્ડ રાંધણ ગેસને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા, ખાતર ક્ષેત્રને બીજી અને ઉદ્યોગોને ત્રીજી પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે.
10. મોંઘવારી પર મોટી અસર નહીં નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણના જણાવ્યા અનુસાર, કાચા તેલની કિંમતમાં 10% ના વધારાથી મોંઘવારીમાં માત્ર 0.3% નો વધારો થાય છે, તેથી હાલમાં કોઈ મોટી મોંઘવારી વધવાની આશંકા નથી.
